Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kaynakları (Arşiv)

Arşiv sözcüğü eski Yunanca arkheion Latince’de archivum kelimelerinden gelen resmi daire belediye sarayı anlamına gelmektedir. Dolayısıyla bu terim belli bir yönetim dairesine ait işleri bitmiş resmi evrakın düzenli bir şekilde bir araya toplanması ve bu yazılı belgelerin saklanıp korunduğu mekan anlamında kullanılır. Birçok dilde arşiv olarak kullanılan bu terim Türkçeye de arşiv olarak geçmiştir.

1962 yılında Madrid’de toplanan yedinci uluslararası arşiv yuvarlak masa konferansında katılan ülkelerce benimsenen ortak tarife göre ise arşiv kurumların, gerçek ve tüzel kişilerin hizmetleri ve işlemleri sonucu meydana gelen dokümantasyonun bir maksatla saklandığı kurumdur. Arşivler bir milletin tarihi ve kültürel mirasıdır ve tarih, sosyoloji ve antropoloji bilim dalları için kaynak oluşturur.

Arşivlerin Görev ve Fonksiyonları

• Arşiv malzemesini tespit etmek ve ayırmak
• Arşiv malzemesini kayba uğramaktan korumak
• Arşiv malzemesini gerekli şartlarda saklamak
• Arşiv malzemesini yararlanılmaya sunmak
• Arşiv malzemesini yeniden teşekkülü safhasında bunu kontrol altına almak

 

Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kaynakları (arşiv)

Arşivlerin geçmiş ve günümüz açısından bağlantı kurmak gibi hayati bir görevi vardır. Tereddütsüz devlet varlığının hafızası sayılmaktadır. Yazının icadıyla birlikte toplum hayatı için gerekli belgelerin saklanmaya başlaması devlet arşivleri ya da aile arşivlerinin kurulmasını gerektirmiştir. Türk devletleri devlet işlerine ait vesikaların tamamını titizlikle muhafaza ettikleri bilinmektedir. Anadolu Selçukluları ve Osmanlılar da bu anlayışa sahiptiler. Bugün Türkiye’nin zengin bir arşiv koleksiyonuna sahip olması Osmanlı Devlet mirasından kaynaklanmaktadır. Osmanlı Devleti 18. Yüzyıla kadar arşiv belgelerini titizlikle korumuş bu tarihten sonra ihmal yüzünden tahrip edilmiştir. 19. yüzyılda arşiv alanında büyük gelişmelere sahne olmuştur.

Başbakanlık Arşivi

Başbakanlığın ana hizmet birimlerinden olan Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Ankara’dadır. Hizmet birimlerinden Cumhuriyet Arşivi ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Ankara’da Osmanlı Arşivi ise İstanbul’dadır.

 

Osmanlı Arşivi

İstanbul’da bulunan BOA Osmanlı’nın ana arşivine sahiptir. Osmanlı’da ilk arşiv ve tasnif çalışmaları Mustafa Reşit Paşa sadarete gelişiyle Hazine-i Evrak’ın kurulması 12 Mayıs 1849 Nizamnamesiyle kurulan geçici komisyon nelerin tasnif edileceği ve çalışacak elemanların vasıflarını tespit etmişti. Hazine-i Evrak kuruluşundan itibaren arşiv çalışmalarını üç safhaya ayırmıştır. Hazine-i Evrak’ın kuruluşundan I. Meşrutiyetin ilanına kadar olan dönem, İ. Meşrutiyetin ilanından II. Meşrutiyeti ilanı ve Sonrasından cumhuriyet döneminde yapılan tasnif.

Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kaynakları (Arşiv)

Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığı

1976 yılı Ekim ayında Başbakanlık Merkez Teşkilatına bağlı olarak 1984 yılına kadar çalışmalarını sürdüren Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığı 10 Ekim 1984 tarih ve sayılı Başbakanlık Teşkilatı Hakkında Kanun gereğince yeniden teşkil edilen Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü’nün bir hizmet birimi haline getirilmiştir. Milli Mücadele dönemi Türkiye Cumhuriyeti’nin doğuşunu ve ilerlemesini gösteren tarihi, idari, siyasi, hukuki, ilmi ve çeşitli konulardaki malzemelerden meydana gelen ve cumhuriyet dönemi arşiv malzemesinin büyük bir kısmını oluşturan belgeler, devlet arşivleri genel müdürlüğü çatısı altına alınması bunları ilmi esaslara göre tasnif edilip istifadeye sunulması bu çalışmalar neticesinde gerçekleşmiştir. Cumhuriyet Arşivi Daire Başkanlığı kamu kurum ve kuruluşlarının arşivlerin devrederek bunların tasnif edip depolamaktadır. Kullanıma sunulabilmesi ise kanun gereği üzerinden 50 yıl geçmiş olmalıdır. MEB Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu, Diyanet işleri Başkanlığı, Maliye ve Gümrük Bakanlığı gibi 34 devlet kuruluşu evrakını buraya devretmiştir.

Öte yandan TBMM arşiv malzemelerinin bir kısmı da TBMM’dedir. Cumhuriyetin ilk yıllarına ve tek parti dönemine ait olan CHP arşivi olarak bilinen fakat gerçekte bakanlıkların hükümetin ve TBMM’nin olan bir kısmı arşiv malzemesi ıs- Kültür Bakanlığı anıtlar ve müzeler genel Müdürlüğü’nün Ankara’daki Cumhuriyet Müzesinin bodrum katında bulunmaktadır. Cumhuriyet Arşivi ve Dokümantasyon Daire Başkanlığı Kütüphanesinde bulunan kitap, rapor tez, yönetmelik, genelge gibi dokümanlara ait bibliyografi bilgilerinin kayıt edildiği 17.000 adet kaynak bulunmaktadır. Ayrıca burada 850 adet süreli yayın olup bunlardan 300 tanesi arşive devamlı olarak gelmektedir. Arşivin kütüphanesinde düsturlar, tutanaklar, kanunlar dergisi bütçe kanunları, TBMM dergisi eksik sayıda olmakla birlikte mevcuttur. Parlamenter, Milli kültür Tebliğler dergisi, Türk Yurdu, Türk Kültürü Araştırmaları, TBMM dergisi, Yabancı dergiler ve Belleten.

Cumhurbaşkanlığı Arşivi

Atatürk 12 Ocak 1935 yılında çıkarılan kararname ile Türk Devlet Arşivi’nin kurulmasını emretmiştir. Ancak Atatürk’ün bu direktifi 1954’te Celal Bayar’ın Cumhurbaşkanlığında gerçekleştirilebilmiştir. Ne yazık ki gereken itina seksenli yıllara kadar gösterilememiştir.
Cumhurbaşkanlığı Arşivi’ndeki en eski belge 1908 tarihlidir. Arşivde bir buçuk milyon civarında belge olmakla birlikte özel evrak mevcut değildir. Bunun sebebi bu belgelerin 3473 sayılı kanun dışında olmalarıdır. Bu arşivdeki belgeler Cumhurbaşkanlığı köşkü bünyesindeki yazışmalar ve diğer devletlerle olan münasebetlere ait belgeler şeklinde iki şekilde tasvir edilmektedir. Arşiv 1699 yılında düzenleme çalışmalarının yapılması belgelerin zarar görmesini önlemek için araştırmalara kapatılmıştır

ATASE (Askeri Tarih Stratejik Etüt Dairesi Başkanlığı ) Arşivi

İhtiva ettiği zengin belgeleriyle yakınçağ harp tarihi, askeri tarih ve genel tarih alanında çalışan Türk ve yabancı araştırmacılarının vazgeçemeyeceği arşivlerden biridir ve en gelişmişidir. Bugün Genelkurmay ATASE başkanlığı arşivinin temelini oluşturan Tarihi Harp Şubesi 29 Mart 1916’da İstanbul’da kurulmuştur. Bu yeni arşiv şubesinin faaliyete geçirilmesiyle yazılacak askeri tarihleri gerçek belgelere dayandırılması amaç edinmiştir. Harp Tarihi Şubesi savaş sırasında harp ceride dosyalarını tutmakla görevli birimlere emir vererek o güne kadar yazılmış belgelerin en kısa zamanda Mart 1916’dan itibaren oluşacak belgelerin ise her 3 ayda bir Tarihi Harp Şubesi’ne gönderilmesini istemiştir. Bu arşivin temeli böyle atılmıştır. Böylece I. Dünya Harbi öncesine ait savaş belgelerinin bir çatı altına toplanması da sağlanmıştır. Harp Tarihi Şubesi 1967 yılında Harp Tarihi Başkanlığı 1978 yılında ise ATASE Başkanlığı adını almıştır. Arşivin Teşkilatındaki değişikliklere paralel olarak (Tarihi Askeri Encümeni, Erkan-ı Harbiye Umumiye Encümeni, Harp Dairesi) yapılan çalışmalar neticesinde Genelkurmay ATASE Başkanlığında yaklaşık 8 milyon belge toplanmıştır. Arşivdeki en eski tarihli belgeler 1853-1856 Osmanlı-Rus Harbine aittir. Belgeler Harekat, Muharebe, İstihbarat ve Lojistik destek konularını ihtiva etmektedir. Burası genel koleksiyon başlıkları altında dosya usulü tasnife tabi tutulmuştur. Genel koleksiyon başlıkları şunlardır.

1. Osmanlı-Rus Harbi (Kırım Harbi(1856)
2. Osmanlı-Sırp-Karadağ Harbi (1875-1877)
3. Osmanlı-Rus Harbi 1877-1878 (93 Harbi)
4. Osmanlı-Yunan Harbi 1897
5. Osmanlı-İtalyan Harbi 1911-1912
6. Osmanlı devri iç ayaklanmaları 1896-1914
7. Balkan Harbi 1912-1913
8. I. Dünya Harbi 1914-1918
9. İstiklal Harbi 1919-1922
10. Cumhuriyet Devri iç ayaklanmaları 1923-1938
11. Kore Harbi 1950-1953
12. Kıbrıs Barış Harekatı 1974
13. Atatürk Koleksiyonu
14. Barış Faaliyetleri
15. Körfez Savaşı 1991
16. Haritalar, Albümler
Görüldüğü gibi Arşivdeki belgeler sadece Osmanlı dönemi ile ilgili harp tarihi belgeleri olamayıp aynı zamanda Türkiye Cumhuriyeti döneminide kapsamaktadır. Arşivde bulunan belge, harita ve paftaların yaklaşık 4\3’ü Osmanlı Türkçesi geri kalanlarıysa diğer dillerdedir.

TBMM Arşiv ve Kütüphanesi

TBMM Arşivi

Bu arşiv bir yasama arşivi olup bir kurum arşivi özelliğine sahiptir. TBMM kuruluşundan günümüze kadar çıkarılan kanunları içerir. TBMM arşivi 1920’den günümüze kadar genel kurulda yapılan her türlü toplantının tutanakları vardır. Bunlar; Tutanak Dergisi (Zabıt Ceridesi) adı altında toplanmıştır. Arşiv Osmanlı Meclis-ı Mebusan’dan intikal ettiği şekliyle nümerik, alfabetik ve kronolojik olarak düzenlenmiştir. Harf inkılabına kadar olan belgeler Osmanlı Türkçesiyle yazılmıştır. TBMM arşivinde videobant yoktur. Ayrıca TBMM arşivinde kapalı oturum tutanakları, İstiklal madalyası, defterleri arşiv kurulunca arşiv malzemesi olarak değerlendirilen evrak TBMM başkanlığı, özel Kalem Müdürlüğünün dosya ve evrakı TBMM başkanlık Divan kararıyla Genel sekreterliğin dosya ve evrakları Meclisi mebussan ve meclisi Ayan üyeleriyle yasama meclisi üyelerinin özlük dosyaları yer almaktadır. TBMM’nin yasama, yürütme ve yargı yetkilerini üzerine topladığı dönemler 1920-1925 yılları arasında faaliyet gösteren İstiklal Mahkemeleri hakkında bilgileri ihtiva eden dosyalar oldukça önemlidir.

TBMM Kütüphanesi

Kütüphanenin tarihi eskilere dayanır. Kütüphane II. Meşrutiyet dönemi (1908-1920) Ayanı mebussan meclislerinden intikal eden Osmanlıca ve yabancı dilde yazılmış 5 bin cilde yakın kitap dergi ve tutanak mevcuttur. TBMM kütüphanesinin kurulmasının amacı üyelerine yerli ve yabacı yayınları en geniş çerçevede izleme olanağı sağlamak ve görevleri nedeniyle milletvekillerine mecliste duyacakları her türlü bilgi edinme ihtiyaçlarını anında karşılamaktadır. Bu özelliğinden dolayı TBMM Kütüphanesi yurdumuzun en zengin gazete, dergi ve kitap koleksiyonuna sahiptir. Bugüne kadar binin üzerindeki veri bilgisayara aktarılmak üzere hazır hale getirilmiştir. Ayrıca dergi okuma salonu ve süreli yayınlar kısmı da mevcuttur. TBMM Kütüphanesinde yasama, yürütme, yargı organlarının kabul ettikleri kanun, kararname, yönetmelik, karar ver ilgili diğer mevzuatın yer aldığı kaynaklar eksiksiz olarak bulunmaktadır.

Türk Tarih Kurumu Arşivi

TTKA 15 Nisan 1931’de faaliyetlerine başlamıştır. Bu arşivler Osmanlı Devleti’nin son dönemi ve Cumhuriyet Dönemi ile ilgili vesika mevcut. Arşivde bulunan vesikalar gerek satın alma gerekse de bağış yoluyla temin edilmiş olup adet olarak takriben 50.000 civarındadır. Arşivdeki belgeler Osmanlı’nın son dönemi, Kurtuluş Savaşı, Cumhuriyetin ilanından sonraki dönem Atatürk ile ilgili dönem olarak dört başlık altında tasnif edilmiştir. bunların içinde özellikle Atatürk ile ilgili vesikalar sayıca fazladır. TTK Arşivindeki belgelerin tamamı fişlenmiş durumdadır. Ayrıca 19.000 fotoğrafın bulunduğu civarında fotoğraf koleksiyonu mevcuttur. Bunun yanı sıra Atatürk Dönemi, Kurtuluş Savaşı, Türk İnkılabı ile ilgili kitaplarda saklanmaktadır. Ayrıca günlk gazeleteri de toplamışlardır.

Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Arşivi

Enstitü Ankara Üniversitesi Dil-Tarih Coğrafya Fakültesine bağlı olarak 15 Nisan 1942 tarihinde Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü adıyla kurulmuştur. Daha sonra Yüksen Öğrenim Kurumu Yüksel Lisans, Doktora programları uygulanan bir bilim haline dönüştürülerek Ankara Üniversitesi Rektörlüğüne bağlanmıştır. TİTE Arşivinde Milli Mücadele, Cumhuriyet Tarihi ile ilgili 90.000 civarında orijinal belge, fotoğraf, film ve pul koleksiyonu bulunmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti ile ilgili olarak 7.000 civarında eser mevcuttur. Milli Mücadele bölgeleri Anadolu ve İstanbul yanı sıra yerel Türk basının orijinal örneklerimde İrade-i Milliye, Tanin, Yenigün, Babalık vb. Oluşan zengin koleksiyon araştırmalara açıktır bundan başka TİTE Arşivi’nin bir de müze bölümü mevcuttur. Bu bölüm çeşitli kişi ve kurumları bağış yoluyla ulusak ve kişisel değerlerde eşyalardan oluşmaktadır.

Hilal-i Ahmer Arşivi Milli Savunma Bakanlığı Arşivi
Dışişleri Bakanlığı Arşivi
İçişleri Bakanlığı Arşivi
Milli Eğitim Bakanlığı Arşivi
Nafia Vekaleti Arşivi
Emekli Sandığı Arşivi